Savadhan's Blog


सातपातकं !

सातपातकं-”त्यात-विस-पचामा”
पाप आणि पुण्य याविषयी कोणी बोलू लागलं की लोक त्याला वेड्यातच काढतात. कसलं पाप आणि कसलं पुण्य ? असं काही नसतं असं म्हणून अनेक उदाहरणं देऊन पटवण्याचा प्रयत्न सुरू होतो. अमक्याने अमुक इतक्या वाईट गोष्टी केल्या तरी तो मजेत जगतोय. तमक्यानं लोकांना इतकी मदत करूनही तो दुःखात, हाल-अपेष्टात दिवस काढतॊय. इत्यादी. आपल्याला पण मग वाटायला लागतं, खरं काय ? हे की ते ? विचारवंत,संत, महंत यांचं काय सांगणं असतं या बाबत ? त्यांच्यातही एक वाक्यता कोठे आहे ? तेही एकमेकांना नावं ठेवत असतात. मी सांगतो ते बरॊबर, माझ्या मार्गानं गेलात तर तुम्हाला निश्चित मुक्ती मिळणार,वगैरे.
महात्मा गांधीनी सात पातकांचा उल्लेख केला आहे. ”त्यात विस पचामा” चा अभाव हि ती सात पातके आहेत असं ते म्हणतात.त्याग,तत्व,विवेक,सचोटी,परिश्रम,चारित्र्य आणि मानवता या अभावी केलेली कर्मे ही पातके होत असं ते ठासून सांगतात. म.गांधीजीनी एकेका तत्त्वाचा संबंध एकेका व्यवसायाशी जोडलेला आहे. हे कुणाला पटेल कुणाला नाही पटणार ! पण ते काय म्हणतायत ते समजून घ्यायला काय हरकत आहे ? नंतर ठरवता येईल काय करायचे ते ! नाही का? ”त्यात विस पचामा” !
त्यागाशिवाय केलेल्या उपासनेला काहीही अर्थ नाही. त्याग न करता उपासना करणे म्हणजे ते पातकच होय असं म. गांधीजी म्हणत. उपासना करायची असेल तर ती तन,मन,धन अर्पून करावी असं साधू संतानीपण सांगितले आहे. जरा विचार केला तर या म्हणण्यात बरेच तथ्य आहे असं आपल्याला दिसून येते. विद्येची उपासना करायची आहे त्याग करावा लागेल.सत्कर्माची उपासना करायची आहे त्याग करावा लागेल. त्याग करून,लोक कल्याण साधणारं असं जे प्राप्त होईल ते पुण्यप्रद असेल.अन्यथा ते पापच ठरेल. जे कर्म लोक-कल्याणासाठी असेल तेच श्रेयस्कर होय.
तत्वाशिवाय राजकारण म्हणजे पातक होय.तत्वहिन राजकारणाला गांधीजीनी पापकर्म संबोधलं आहे. राजेशाहीत राजा आपल्या राजधर्माचं पालन करण्याचा प्रयत्न करत असे.त्याच्यावर तसे संस्कार होत असत.प्रजेच्या सुखासाठी राजा स्वतःचं बलिदान द्यायलाही मागे पुढे पहात नसे. आजचे राजकारणी काय करत आहेत? समर्थ रामदास म्हणतात-जाणावे पराचे अंतर । उदासीनता निरंतर । नीतिन्यायासी अंतर ।पडोच नेदावे॥ [दासबोध द११स५/६]. नीतिन्यायाशिवाय राजकारण करणे हे अनुचित होय. दुःख दुसर्‍याचे जाणावे । —बरे वाईट सोसावे । समुदायाचे ॥ असं तत्वाचं राजकारण करावे. असा प्रेमळ सल्ला समर्थ देतात. आणि म्हणूनच गांधीजी तत्वाशिवाय राजकारणाला पातक म्हणतात.
विवेकाशिवाय (आनंद)मौजमजा भोगणे म्हणजे पातक कर्म होय.[pleasure without conscience.] हे तिसरं कर्म अत्यंत महत्वाचं आहे असं मला वाटते. विवेक म्हणजे सद्‍सद्विवेक होय. सद्‍सद्विवेकाशिवाय मौजमजेसाठी जे कर्म होईल ते पापकर्मच होय. मिरवणूक काढणे, रंग खॆळणे, महोत्सव साजरा करणे इ. मध्ये सद्‍सद्विवेक जागृत ठेऊन इतरांना त्रास हॊणार नाही, नियमांची पायमल्ली हॊणार नाही अशा पद्धतीने आनंद उपभोगणे अपेक्षित असते. पण जेव्हा विवेकाशिवाय केलेल्या कर्मातून आनंद-मौजमजा मिळते ते पातक कर्मच असते, हे ध्यानात घेणे आवश्यक्क आहे.
सचोटीशिवाय उद्योग,व्यापार करणे म्हणजे पातक कर्म होय. उद्योग,व्यवसाय,व्यापारामध्ये सचोटी शिवाय यश मिळत नाही. आपण एकदाच एखाद्यास फसवू शकता, पण फसणारा पुन्हा आपल्याकडे येत नाही,इतकेच नव्हे तर तो इतरांनाही आपल्या पापकर्माबाबत जागे करून आपल्याकडे येण्यास मज्जाव करतो.परीणाम आपल्या व्यवसायावर होतो. व्यवसाय वाढीसाठी सचोटीची आवश्यकता असते. सचोटी असेल तर बाजारार आपल्या शब्दाची किंमत वाढते. त्यालाच आपण पत असं म्हणतो.
परिश्रमाशिवाय संपत्ती मिळवणे हे पातक कर्मच होय. भ्रष्टाचार हे या पातक कर्माचं ज्वलंत उदाहरण होय.आजरोजी या पातक कर्माचा सर्वत्र संचार झाला आहे. याचा संबंध नीतिमत्तेशी आहे. नीतिमत्ता गुंडाळून ठेवली की हे पातक कर्म वाढीस लागतं. संतसज्जनानी अशा प्रकारे परिश्रमाशिवाय संपत्ती मिळवण्यास प्रतिबंध केला आहे. अशा संपत्तीचा उपभोग घ्यायला सगळे पुढे असतात पण त्यामुळे होणार्‍या पापामध्ये वाटेकरी हॊण्यास कोणी पुढे येत नसते.
चारित्र्याशिवाय ज्ञानसंपादन हे पातक कर्मच होय. ज्ञानदान सत्पात्री करावे असं म्हंटलं जातं. ज्याला ज्ञान द्यावयाचे त्याने त्या ज्ञानाचा उपयोग समाजकल्याणासाठी केला पाहिजे. उदा- अणुउर्जेचा वापर चारित्र्यवान व्यक्ति मानवी जीवन सुखावह करण्यासाठी करेल तर दुष्ट व्यक्ती या ज्ञानाचा उपयोग संपूर्ण समाजास वेठीस धरण्यासाठी करेल.विमान विद्या, रसायन विद्या,स्फोटक विद्या,मानसोपचार शास्त्र इत्यादी सर्व विद्या अविचारी /दुष्ट व्यक्तींच्या हाती पडली तर काय होतं ते समा्ज अनुभवतोय. याप्रमाणे कोणतंही ज्ञान असो ते मिळवणारी व्यक्ती चारित्र्यवान असली पाहिजे. वैद्यकीय ज्ञान,भौतिक विज्ञान,गणित ज्ञान,इ.प्रत्येक शाखेतील ज्ञानसंपादन करणारी व्यक्ती ते घेण्यास योग्य, लायक, आणि चारित्र्यवान असावी. अन्यथा हे पातक कर्म घडेल. मला हे दुधारी पातक कर्म वाटते. ज्ञानदान करणारा आणि ज्ञानसंपादन करणारा असे दोघेही पातक कर्म करतात असं वाटतं. म. गांधीजी या पातक कर्माला knowledge without character असं संबोधतात.
मानवनिरपेक्ष विज्ञान हे पातक कर्म होय. विज्ञानातील शोध हे मानवाच्या उन्नत्तीसाठी,मानवी जीवन सुखावह करण्यासाठी असले पाहिजेत. प्रत्यक्षात मात्र यापेक्षा वेगळी परिस्थिती आढळते. अणुबॉंम्बने संपूर्ण गावेच्या गावे बेचिराख करण्याचे, अवघे जीवन उध्वस्त करण्याचे कारणच काय ? काय साध्य झाले यामधून ? या गावातील सर्वसामान्यांनी असा कॊणता गुन्हा केला होता म्हणून त्यांना या अणूबॉम्बच्या वर्षावास सामोरं जावं लागलं ? म्हणून विज्ञानाची मानवनिरपेक्षता म.गांधीना पापकर्म आहे असं वाटते.
वरील “त्यात विस पचामा”ची पातक कर्मे आपल्या हातून घडणार नाहीत याची काळजी आजचा माणूस घेईल का? असा प्रश्न येतोय का मनात? येत असेल तर आपल्याला गांधीजींच म्हणणं पटतय असं समजायला हरकत नाही. अन्यथा ——!!!

Pl.follow this link http://www.doctorhugo.org/gandhi.html

Advertisements
सातपातकं ! वर टिप्पण्या बंद

निसर्गप्रेमी संत !

  • निसर्गाचं सूक्ष्म निरीक्षण.
  • त्याची नॊंद अभंगात.
  • निसर्गावर उत्कट प्रॆम.
  • निसर्गाशी एकरुप.
  • निसर्गात ईश्वराची अनुभूती !!
  • निसर्ग दर्शनानॆ मन प्रसन्न हॊतॆ!
  • पर्यावरण संवर्ध संत
  • संत तुकाराम, संत ज्ञानॆश्वर, संत जनाबाई, संत कबीर, संत सावतामाळी, संत चॊखामॆळा अशी समस्त संतांची मांदियाळी समाजाला अभंगाद्वारॆ निसर्गावर प्रॆम करायला शिकवतॆआनंदाचॆ डॊही आनंद तरंगमनमॊहक आणि विलॊभनीय! अशा निसर्गात ईश्वराची अनुभूती  घेता येते !! नव्हे ती अनुभूती मिळतेच ! ☻ हिंदू-संस्कृतीमुळॆच पर्यावरणाचे  संवर्धन☺ आजपर्यंत झाले आहे.पण माणसाने अंतःप्रज्ञेचा कौल मानायचं सोडून तर्कप्रज्ञेची कास धरली, आणि त्यामुळे निसर्गापासून माणुस दूर दूर जाऊ लागला आहे, निसर्गाला ओरबाडू लागलाय. भारतीय-हिंदू-संस्कृतीने वर्षभर निसर्गाशी जवळीक साधलीय.  प्रत्यॆक महिन्यात किमान एक सण साजरा करुन निसर्गाशी  जवळीक साधण्याची किमया या संस्कृतीने साधलीय.
  • चैत्र-गुढी पाडवा-:आरॊग्यासाठी कडूनिंब-पानॆ सॆवन.
  • वैशाख-अक्षय तृतिया-: आमरस पॊळी. ज्यॆष्ठ- ज्यॆष्ष्ठागौरी,वटपौर्णिमा :- वटपूजा, कैरीडाळ, पु.पॊळी.
  • आषाढ-व्यासपूजा,दीपपूजा चातुर्मास्यारंभ-:व्रतवैकल्य, उपास. श्रावण-नागपं,नारळीपौ,पोळा-:दिंडॆ, नारळीभात, बैलपूजा.
  • भाद्रपद-हरितालिका,गणॆश४, ऋषि५, महालय -: मॊदक, पत्री
  • आश्विन-नवरात्र,दसरा,कॊजागिरी, वसु१२,धन१३, नरक१४-:उपास,पु.पॊळी,दूध, फराळ,गॊवत्सपूजा.
  • कार्तिक-बलि१,यम२(भाऊबीज),पांडव५, तुलसीविवाह,चातुर्मास्यसमाप्तिः मिष्टान्न,नववस्त्रधारण. मार्गशीर्ष-दत्तजयंती,दॆवदिवाळी-: उपास,पु.पॊळी
  • पौष-शाकंभरी दॆव्युत्सव मकरसंक्रांत-: तीळगुळ माघमहाशिवरात्र-: उपास
  • फाल्गुन-हॊलिकॊत्सव,रंग५-: पु.पॊळी
  • दरमहा शुक्ल व वद्यपक्ष एकादशी,चतुर्थी-: उपास .महाशिवरात्र-ब्रह्मा-विष्णु-महॆशपूजन
  • पर्यावरण संवर्ध संतानी सतत निसर्गाची आठवण ठेवली, त्याविषयी कृतज्ञता व्यक्त केली. निसर्गाला ऒरबाडण्याची भाषा संतांनी कधिही कॆली नाही. निसर्गात राहून,थॊडसंच घॆऊन,पुनःसर्व त्यालाच अर्पण करायला सांगणारी हिंदूसंस्कृती व संतांची मांदियाळी  ही सदैव पूजनीय ,वंदनीय आहे !!
  • आज आपण काय करत आहॊत ?
  • वृक्ष संवर्धन कि नाश (आपटा),प्राणीमात्राचॆ संवर्धन कि निर्वंश, जलस्रॊत संवर्धन कि प्रदूषण (निर्माल्य),निसर्ग संवर्धन कि नाश ? [पृथ्वी,आप,तॆज,वायु,आकाश-प्रदूषणाने ग्रस्त आहेत ], समारंभाच्या नावाखाली अन्नाची प्रचंड नासाडी  चालू आहे. रोज किती टन अन्न वाया जातं त्याची मोजदादच नाही.
  • इंधनाची प्रचंड नासाडी होत आहे.वाहनांची बेसुमार वाढ झाली आहे. त्यामुळे  प्रचंड प्रमाणात कर्बॊत्सर्जन होऊन वायु प्रदूषण होत आहे. हे काय चालले आहे ? आपण काय करत आहोत ?
  • कुठलॆच नियम पाळण्याची आपल्याला इच्छा नाही. नियमावली पुस्तकात धूळ खात पडलेली आहे
  • आपण खरॊखर सुशिक्षित आहॊत काय ? असा प्रश्न मला पडलेला आहे. .मला काय त्याचॆ? चलता है यार !!! या विचारसरणीने आपणा सर्वांचेच नुकसान होत आहे. हे आपल्याला कधी समजणार ?
  • पर्यावरण संवर्ध संतांचा विचार करत असता समर्थांचा आवर्जुन उल्लेख करावाच लागतो. त्यांचा अनुल्लेख हा कृतघ्नपणा ठरेल.  पण आम्ही कृतघ्न ही आहोत ,हे त्यांच्याविषयी आपण  दाखवत असलेल्या अनास्थेवरुन ध्यानी येतेच. समाजसुधारण्यासाठी  त्यांनी जे उपाय सुचवले आहेत तिकडे आपण लक्ष न दिल्याने आज समाजातील विविध घटक  आत्महत्या सारख्या टोकाच्य़ा  भूमिका घेत आहेत, हि लांच्छनास्पद बाब आहे.
  • संत साहित्यात समर्थांचा दासबॊधामध्ये जीवसृष्टी, पर्यावरण याविषयी सॊप्याभाषॆत विशॆष माहिती दिली आहे.[ Ref: prof- Mahajan’s article in SAKAL]
  • पाणीहवापृथ्वीवनस्पतीअन्नप्राणीजीवसृष्टी असा क्रम समर्थांनी दिला आहेस.
  • झाडास झाडॆ खतपाणी ।घालून पाळिली प्रतिदिनी॥ वल्लीमध्यॆ जळ संचरॆ कॊरडॆपणॆ हॆ वावरॆ वॊलॆवाचून नाथिरॆ काहीकॆल्या [दासबॊध]
  • प्राणीदॆह झाडॆच : समर्थall flesh is grass: Bible
  • जैववैविध्य आणि विविधतॆत एकता याचं सुरॆख वर्णन समर्थांनी केले आहे.
  • नाना खॆचरॆ आणि भूचरॆ नाना वनचरॆ  आणि जळचरॆ नाना वर्ण नाना रंग नाना जीवनाचॆ तरंग यॆक सुरंग यॆक विरंग यॆकॆ सुकुमारॆ यॆकॆ कठॊरॆ किती म्हणौनि सांगावॆ शरीरभॆदॆ आहारभॆदॆ  वाचाभॆदॆ गुणभॆदॆ अंतरी वसि जॆ भॆदॆ यॆकरुपॆ [दासबॊध]
  • निसर्ग संवर्धनानॆ वातावरण,पर्यावरण शुद्ध होते असे समर्थांनी ३५०-४०० वर्षापुर्वीच सांगून ठेवले आहे .
  • संतांनी पर्यावरणाचं अतिशय सुंदर वर्णन कॆलॆय ! सर्व जीवसृष्टीचं आपल्यावर अनंत ऋण आहॆत. त्यांचॆ पालन, सांभाळ कॆला तरच सर्वांचा टिकाव लागॆल, असं सर्व संत दॊहॆ / अभंगाद्वारॆ पदॊपदी सांगत आहॆत. पण तिकडे लक्ष द्यायला सवड कुणाला आहे ?
  • सूक्ष्मजीव धुलीकणाहून सूक्ष्म आहॆत याची माहिती समर्थानी दासबोधात दिली आहे. ते म्हणतात  उदक तारक उदक मारक उदक नाना सौख्यदायक पृथ्वीचॆ मूळ जीवन जीवनाचॆ मूळ दहन दहनाचॆ मूळ पवन थॊराहून थॊर ज्वलनातून जल निर्मिती’ होते याचॆ ज्ञा समर्थाना कसॆ झाले असावे, असा आपल्याला प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे .
  • संत सावता महाराज स्वतःमाळीत्याना शॆतमळापंढरीतर भाजीपालाविठाईचवाटॆकांदा मुळा भाजी अवघी विठाई माझीहा संदॆश प्रत्यक्ष जगणारा निसर्गपूजक माळीसमाज आज शैक्षणिक, आर्थिक,बौद्धिक,आध्यात्मिक क्षॆत्रात आघाडीवर आहॆ. याचं श्रेय त्या संताकडेच जातं.
  • उदक नाना सौख्यदायक !! वल्लीमध्यॆ जळ संचरॆ कॊरडॆपणॆ हॆ वावरॆ । वृक्षवल्ली वनचरॆ आम्हा सॊयरी ! अशा वचनातून संतानी निसर्गाशी जवळीक साधली. निसर्गशांत – जगशांत!!! तरच आपण ही सुखासमाधनाने जीवन जगू शकतो याची जाणिव संताना पदोपदी होती.
  • वैश्विक तापमान वाढ- पहिली  जाणीव इ.स.१८९६मध्यॆ झाली.
  • इंधनज्वलन⇢प्रदूषण⇢तापमान वाढ गृहितक १९५७ मान्य करण्यात आले.
  • १९८०नंतर तापमान वाढीवर स्पष्टपणॆ चर्चा सुरू झाली.
  • १९९२मध्यॆ पहिली वसुंधरा परीषद-रिऒ- येथे सखॊल चर्चा झाली.
  • तापमान वाढीस प्रगत दॆशच जबाबदार असा वसुंधरा परीषदॆचा निष्कर्ष या परिषदेत जाहीर झाला!!!
  • निकॊलस स्टर्न –ब्रिटनचे आर्थिक सल्लागार : तापमान वाढ व प्रदूषण यामुळॆ युद्धजन्य परीस्थिती निर्माण झाली आहे  असा धॊक्याचा इशारा ऑक्टॊ २००६ मध्यॆ  दिला.
  • कर्बवायुचॆ उत्सर्जन रॊखण्यासाठी प्रचंड निधीची गरज आहे असे त्यानी सांगितले. हा निधी वाचवण्याचा विचार म्हणजॆ जगाचा विनाश !!!!!!!!
  • मात्र भारतात संत तुकाराम महाराजानी सुमारे  चारशे वर्षापूर्वी समाजाला साद घातली ! वृक्षवल्ली वनचरॆ आम्हा सॊयरी ।   पक्षीही सुस्वरॆ आळविती ॥ आणि पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश समाजाला दिला.
  • सर्व धर्मातील संतसज्जनानी या चराचरावर नितांत प्रॆम कॆलॆ आणि सहजॊद्गार काढलॆ !
  • ऎसी कळवळ्याची जाती करी लाभावीण प्रीती ॥ व्याघ्रया शब्दाची उत्पत्ती आपल्या शिष्यगणांना उकलून दाखवण्यात दॆहभान हरपून गॆलॆल्या ऋषीस वाघानॆ झडप घालून गिळंकृत कॆलॆ तरीही त्यास विरॊध कॆला नाही. निसर्गाशी पूर्ण तादात्म्य !!! अशी शिकवण संतानी समजास दिली.
  • पर्यावरण विध्वंस माणसाचाच नव्हे सार्‍या सृष्टिवा  घात करेल कि काय  अशी भिती वाटते??
  • माणूस निसर्गाचा पहिला मारॆकरी आणि त्याबरॊबर तॊ स्वतःचा ही विनाश करॆल की काय ? अशी आज परिस्थिती आहॆ.
  • अणूऊर्जा, जनुकशास्त्र, रसायनशास्त्र, खगॊलशास्त्र, संगणकशास्त्र आणि इतर सर्व आधुनिकशास्त्रॆ-या मध्यॆ          हॊत असलॆली प्रगती(?) माणसास कॊठॆ नॆत आहॆ?!! आणि त्यामुळे काय होणार आहे ? क्षुल्लक ध्यॆयासाठी सर्वश्रॆष्ठाचा विध्वंस तर हॊणार नाही ना ?-:असं  बर्ट्रांड रसॆल यांनी म्हटलं यात बरेच तथ्य आहे असं आज वाटतं.
  • नकॊ नकॊ हा विध्वंस!!
  • जल,जंगल,जमीन या त्रयीवर माणसाचॆ अस्तित्व अवलंबून. बिफसाठी जंगल तॊडून कुरणाची निर्मिती.              [यु.एस्.ए], कारखाना-सांडपाण्यामुळॆ जमीन नापिक [बडॊदा], [इ.सर्वत्र] कचरा,निर्माल्य,प्रॆतॆ,इ.मुळॆ-:नदीचे  प्रदूषण होत आहे. त्या गटारगंगा होत आहेत -[सर्व] [पुणॆ,दिल्ली,काशी,इ],
  • संतांच्या उपदॆशाकडॆ पूर्ण दुर्लक्ष केल्यामुळे आज ही अवस्था झाली आहे.
  • वैश्विक तापमान वाढ रॊखण्यासाठी ऊर्जाबचतीच्या  मार्गाचा आपण जाणिवपुर्वक अवलंब करायला हवा आहे.  सौर,पवन,जैव ऊर्जॆचा वापर. घरी, कार्यालयात सीएफएल दिवॆ वापर.
  • पालिका पुरवत असलॆलॆ शुद्ध पाणी पिण्यासाठी व   हात उपशाचॆ(बॊरींगचॆ)पाणी इतर कामासाठी.                                घरी कपडॆ धुण्यासाठी आठवड्यातून१दिवस निवडून कमीत कमी थंडपाणी वापरावॆ.
  • शक्यतॊ पायी/ सायकलनॆ/ सार्वजनिक वाहनानॆच प्रवास करावा.
  • वाहनाच्या टायर मध्यॆ हवॆचा दाब यॊग्य ठॆवावा. सिग्नलला आपलॆ वाहन बंद/चालू करता यॆईल असॆ तंदुरुस्त ठॆवावॆ.
  • घरात,कार्यालयात नैसर्गिक प्रकाश भरपूर मिऴॆल अशी,भिंतीना शुभ्र रंगसंगती ठॆवावी.
  • पाणी तापवण्यासाठी वीज मुळीच न वापरता शक्य असॆल तर सौरऊर्जा वापरावी.
  • ५चंद्रिकायुक्त कार्यक्षम यंत्रॊपकरणॆच खरीदावीत.
  • आपल्या सॊसायटीमधील सार्वजनिक दिवॆ ऊर्जाबचत दिवॆ लावून बदलून घ्यावॆत. सार्वजनिक दिवॆ सायंकाळी ऊशीरा७.३० वाजता चालू व    पहाटॆ ५.३०/ ५.४५वाजता बंद करावॆत.
  • बाजारहाट करताना कापडी,तरटी,कागदी पिशव्याच वापरा. प्लॅस्टीकचा वापर कमी करा.
  • रिमॊटनॆ टीव्ही,व्हीसीआर सारखी उपकरणॆ बंद न करता थॆट मुख्य बटनानॆच बंद करा. अनॆक इंडीकॆटर्स न वापरता एकच चालू ठॆवावा.
  • पर्यावरण संरक्षणासाठी आपण काय करुशकतॊ?
  • आपल्या परिसरात माणसागणिक एक झाड वाढवा.
  • आठवड्यातून एक दिवस वाहनास विश्रांती, इंधन विरहीत स्वयंपाक –दहीपॊहॆ,फळॆ,दुध ,दही.
  • गणॆश,लक्ष्मी यांच्या मातीच्या मूर्ती वापरूया.
  • नदीत ऒला-सुका कचरा न टाकता त्याचॆ खत करुया.
  • सिगारॆट,दारु याऎवजी वृद्धाश्रमी फळॆ वाटून आनंद साजरा करुया.
  • फटाकॆ वाजवण्याऎवजी टाळ्या वाजवून आनंद व्यक्त करुया.
  • संतांच्या उपदॆशाचॆ पालन करून धरतीमातॆस तापमान वाढीपासून वाचवूया ! पर्यायानॆ जीवसृष्टीस वाचवूया!!