Savadhan's Blog


कडाडणाऱ्या वीजॆ पासून, असॆल हवी सुरक्षा !

गेल्या आठवड्यात आभाळातील वीज अंगावर पडून काही माणसे दगावली अशी बातमी वाचली आणि मला राहवले नाही म्हणून हा लेख लिहायला घेतला. खरं म्हणजे शालेय जीवनापासून याविषयी काय काळजी घ्यावी हे शिकवलेले असते.पण आपण अश्यावेळी तेव्हढे सजग नसतो, जागृत नसतो, सावध नसतो. समाजात वावरत असताना, मुळात कुठल्याच नियमावलीचं पालन करायचंच नाही असं आपल्या मनावर बिंबलेले असते. मग ते वाहतु्कीचे नियम असोत, वीजवापरासंबंधीचे असोत, बांधकामासंबंधी असोत , आगीसंबंधी असोत वा इतर कुठले असोत !! काय करेल प्रशासन, काय करेल पोलीस खाते, काय करेल विद्युत कंपनी, काय करेल निसर्ग? बर्‍याच गोष्टी तर आपणच करायच्या आहेत आपल्या सुरक्षेसाठी ! वाचा नि अंमलात आणा ही कळकळीची नम्र विनंती !!
आभाळातल्या वीजॆपासून धॊका पॊहचू नयॆ, सुरक्षितता मिळावी यासाठी काय काळजी घ्यावी, या बाबत १९९२मध्यॆ कॉक्स नावाच्या अभियंत्यानॆ काही सूचना दिल्या. त्या सूचनांचे पालन केल्यास आपण आभाळातल्या विजेपासून बर्‍याच अंशी सुरक्षित राहू शकतो.
आपल्या घरात आपण वापरत असलेली वीज आणि आभाळातील वीज यात तत्वतः काहिही फरक नसतो,परंतु घरातील विजेचा प्रवाह हा एक ते पाच अम्पियर इतक्या तीव्रतेची तर आभाळातील विजेची तीव्रता वीस ते दोनशे किलोअम्पियर इतकी असते.
जमिनीवर वीज पडतॆ, तॆव्हा जमिनीतून किमान वीसहजार अम्पियर इतका वीजप्रवाह वाहू लागतो. आणि अशावेळी तेथे उभ्या असलेल्या माणसाच्या दोन्ही पायातील अंतरावरील त्या दॊन बिंदूत व्हॊल्टॆजमध्ये वाढ होते.यालाच अर्थ पॊटॆंशियल राइज(EPR) वा स्टॆप व्हॊल्टॆज(Vs) म्हंटले जाते. ऍन्ड्रुज नावाच्या अभियंत्याने हे व्होल्टेज मोजण्यासाठी पुढील सूत्र दिले ते असे Vs = (Iρ/2π)[s/d(d+s)] . या सूत्रात I=current in amperes, ρ=earth resistivity in ohm-M, d= distance to the lightning strike in M , s= dist. Bet.2pts. (step) in M.असे समजतात.
वीज नेहमी जवळच्या आणि वीज प्रवाहास किमान विरोध करणार्‍या मार्गानेच भूमिगत होण्याचा प्रयत्न करते. उघड्यावर चालणार्‍या, खेळणार्‍या किंवा समुद्र किनारी फिरणार्‍या माणसाच्या डोक्यावर/खांद्यावर वीज पडल्यास ती शरीराच्या पृष्ठभागावरून समांतर मार्गाने भूमीगत होते. (As Vhf > ABDV). तसेच जर मनुष्य झाडाजवळून जात असेल तेव्हा वीज पडली तर ती अगोदर झाडावर पडून नंतर माणसावर पडते आणि त्याच्या शरीराच्या पृष्ठभागावरून समांतर मार्गाने भूमिगत होते.पहिला वीजेचा धक्का झाडावर हॊऊन दुसरा धक्का माणसावर झाल्यास त्याची तीव्रता अतिशय धोकादायक पातळीस पोचलेली असते.( V bet. Tree & subject >ABDV results in Second Strike- very dangerous). तसेच माणसाच्या पावलातील अंतर जसजसे वाढत जाते तसतसे स्टेप व्होल्टेज वाढत जाते. हे तत्त्व ध्यानात घेता पावलातील अंतर जितके कमी तितकी सुरक्षितता जास्त असते. भूमिगत होऊ पाहणारा वीजप्रवाह नेहमी सर्वात उंच वस्तुवरच आधी धडकतो, तोच त्याला सर्वात जवळचा मार्ग असतो.त्यामुळे विजांचा गडगडाट चालू असतांना आपण सर्वात उंच वस्तु होता कामा नये. तसेच वीजप्रवाह नेहमीच किमान विरोध करणार्‍या वस्तुवर आधी धडकतो हा मुद्दा ही तितकाच महत्वाचा असतो.
वरील मुद्दे ध्यानात घेता विजांचा गडगडाट हॊत असताना उघड्या मैदानातील माणसाने दोन्ही पाय जवळ घेऊन, उकिडवे बसावे,दोन्ही गुडघ्यात डोके घालून एखाद्या चेंडूसारखा शरीराचा आकार होईल असे पहावे, म्हणजे त्याला जास्तीत जास्त सुरक्षितता मिळते.
आभाळातल्या वीजॆचा मनुष्य दॆहावर निर्माण हॊणारा दाब:-मनुष्य दॆहाचा रॊध( R)=१०००ऒहम्स गृहित धरून किमान तडितपात प्रवाह (I) २० किलो अम्पियर असेल तर डॊकॆ तॆ पाय यातील दाब= IR=Vhf = [२० x१०६] व्हॊल्ट इतका येतो.
हवॆचॆ डायइलॆक्ट्रिक ब्रॆकडाऊन व्हॊल्टॆज (ABDV) =३x१०३ व्हॊल्ट / सॆंमी असतॆ.माणसाची सरासरी ऊंची १७०सॆंमी (गृहित) धरल्यास डॊकॆ तॆ पाय या ऊंचीच्या हवेच्या स्तंभाचे डायइलॆक्ट्रिक ब्रॆकडाऊन व्होल्टेज= ABDV= (३x१०३ x १७०) = [५.१ x१०६ ] व्हॊल्ट यॆतॆ.
[२० x१०६] व्हॊल्ट हॆ माणसाच्या ऊंचीइतक्या हवेच्या स्तंभाच्या व्होल्टेजच्या (ABDV च्या) चौपट असल्यामुळॆ बहुतॆकवॆळा वीजप्रवाह शरीरातून न जाता, शरीराच्या पृष्ठभागावरुन समांतर मार्गाने भूमिगत हॊतो. त्यामुळे शरीरावर गंभिर अशा भाजण्याच्या जखमा होतात. मनुष्य चालत असेल आणि त्याचा हात अगोदर विजेच्या मार्गात आला तर दुसरी काहीही इजा न होता कोपरापसून हात कापल्याप्रमाणे तुटून पडल्याचॆ काही अपघात प्रकरणात दिसून आले आहे. वरील सर्व मुद्दे ध्यानात घेऊन आपण योग्य ती काळजी घेतली तर आभाळातल्या विजेपासून सुरक्षितता मिळू शकते.
याच बरोबरीने काही इतर मुद्देही लक्षात घेऊन त्याची अंमलबजावणी जाणिवपुर्वक करणे आवश्यक ठरते.
जर एखाद्या उंच इमारतीजवळ असतांना विजांचा कडकडाट ऐकू आला तर ताबडतोब त्या उंच इमारतीचा आश्रय घ्यावा. आपण घरात असाल तर घरातील नळ, टेलीफोन,खिडक्या आणि विद्युत उपकरणापासून दूरच राहावे.
जर विजांचा चमचमाट होऊन अर्ध्या मिनिटाच्या आत गडगडाट ऐकू आला तर ताबडतोब मोठ्या इमारतीचा, शाळेच्या पटांगणात असाल तर शाळेचा आश्रय घ्यावा आणि पुढील आर्धा तास त्या इमारतीमध्येच निवांत बसून रहावे.
जर आपण मोटारसायकलने प्रवास करत असाल किंवा इतर कुठल्याही ट्रक्टर सारख्या उघड्या वाहनात असताना विजांचा कडकडाट ऐकू आला तर अशा वाहनापासून ताबडतोब दूर जावे आणि वर नमूद केल्याप्रमाणे चेंडू सारखे शरीराचा आकार करून उकिडवे बसावे. तेच आपण बस सारख्या बंद वाहनात असाल तर आतच बसून रहावे.तेथे आपण सुरक्षित असता हे ध्यानात घ्यावे.

हे सारे सहज लक्षात रहावे यासाठी एक कविता केली आहे. या कवितेत राणा नावाचा एक सिंहाचा छावा आपल्याला आभाळातल्या विजेपासून सुरक्षा हवी असेल तर काय काय काळजी घ्यावी ते गर्जना करुन सांगत आहे.

“छावा हा सिंहाचा” नियम शिकवतॊ सुरक्षॆचा !
सिंहाचा हा छावा, हॊता शूर आणि धीराचा !
सगळीकडॆ फिरुन माहिती गॊळा करायचा !!
नाव त्याचॆ राणा, करतॊ नियमांची गर्जना !
बाबांनॊ ! आभाळातल्या वीजॆपासून असॆल हवी सुरक्षा,
नियम साधॆ जाणा आणि पाळा,हीच करतॊ अपॆक्षा ! पुढे वाचण्यासाठी   येथे जा.

अधिक माहितीसाठी वाचा https://savadhan.wordpress.com/2010/02/25/निसर्गप्रेमी-संत/
अधिक माहितीसाठी हा दुवा पहा http://www.lightningsafety.noaa.gov

Advertisements

१.आरोग्य

कुष्ठरोग: एक भयानक रोग पण वेळीच उपचार केले तर पूर्ण बरा होणारा !!

अत्रि ऋषीची कन्या-अपाला. ही विद्वान ब्रह्मवादिनी होती.लग्नानंतर तीला कुष्ठरोग झाला.ती इंद्राची भक्त होती. इंद्राला प्रिय असलेला सोमरस अर्पण करण्याचे व्रत तीने घेतले होते. त्यासाठी  सोमवल्ली वनस्पती ती आपल्या दातानी चावायची. त्याचा रस काढायची आणि अत्यंत भक्तिभावाने तो रस ती इंद्राला अर्पण करायची. इन्द्र ही तिने अर्पण केलेला सोमरस अत्यंत आनंदाने  प्राशन करायचा.अपालाची ही निस्सिम भक्ति पाहून इंद्र तिच्यावर प्रसन्न झाला. आणि त्याच्या कृपेमुळे तिचा कुष्ठरोग पूर्ण बरा झाला. असी कथा आपल्याला वाचायला मिळते. या कथेचे तात्पर्य काय असावे? असा प्रश्न सूज्ञ वाचकास पडणे स्वाभाविक आहे.

अपालाने तिच्या दातानी चावून काढलेला रस   इंद्र प्यायचा. म्हणजेच अपालाचा कुष्ठरोग असांसर्गिक प्रकाराचा होता, आणि सोमवल्ली चावताना काही रस तिच्या पोटात गेला असणार आणि त्या सोमरसामुळे तिचा कुष्ठरोग बरा झाला असणार. म्हणजेच सोमरसात कुष्ठरोग नाहीसा करणारा गुणधर्म असणार, असा निष्कर्ष या कथेमधून आपोआपच बाहेर पडतो.

आपल्या देशात ८०% कुष्ठरोगी असांसर्गिक ( नॉन लेप्रो)प्रकारचे तर २०% कुष्ठरोगी सांसर्गिक (लेप्रो) प्रकारचे आहेत.दोन्ही प्रकारामध्ये सुरुवातीस त्वचेवर चट्टे उमतात. पण त्याचे प्रमाण कमी जास्त असते.

लेप्रोत (सांसर्गिक रोगात) जास्त चट्टे असतात,कान,चेहरा,त्वचा सुजते. पुढच्या टप्प्याला त्वचेवर गाठी येतात. लेप्रोत पुढचा टप्पा म्हणजे शरीर विकृती. शरीराचे भाग, हातापायाची बोटे झडतात,,नाकाची केवळ भोकेच उरतात,चेहरा विद्रुप सिंहाच्या तोंडासारखा होतो.या रोगात जी काही पडझड होते ती बाह्य शरीराची.आतले अवयव  सहीसलामत राहतात.बाह्य शरीराची पूर्ण वाताहत करून हे  जंतू  आपोआप नाहीसे होतात. अशा रोग्याला “बर्न्ट आउट “ असे म्हणतात.एम लेप्रा जंतू शरीराच्या आतल्या अवयवाना अजिबात धक्का लावत नाहीत. रस्त्यावर जे भिकारी दिसतात ते या प्रकारचे संसर्गशून्य प्राणी असतात. म्हणून हा रोग भयानक –किळसवाणा, अंगावर शहारे आणणारा असा वाटतो. म्हणून अंगावर चट्टे दिसताच लगेच “काटन-पीन टेस्ट ने” संवदेने विषयी निदान करून घेणे अत्यंत महत्वाचे असते.संवेदना नष्ट झाल्याचे निदान असेल तर त्यावर ताबडतोब उपचार सुरु करणे अत्यंत आवश्यक असते. ताबडतोब उपचार सुरु केल्यास पुढे निर्माण होणारी विकृती टळून रोगी लवकर बरा होऊ शकतो.  मात्र चट्ट्यास खाज असेल तर ते गजकर्ण, नायटे, सोरायसिस इ.त्वचा रोगाचे असू शकतात. त्यासाठी वेगळा उपचार त्वचा-रोग तज्ञाकडून करून घेणे इष्ट असते.

नॉन लेप्रो (असांसर्गिक रोगात) प्रकारात हातापयाचे,चेहर्‍याचे,बाह्य शरीराला पुरवठा कराणारे मज्जातंतू विकृत होतात. त्यामुळे हाताचे पंजे वेडेवाकडे,तळ्पायाना व्रण ,क्षतं पडतात,जखमा होतात. या प्रकारचे रोगी अगदी तुरळक असतात.

४-१४ वयोगटात लेप्रसीचे प्रमाण अधिक आढळते.मुलांना येणारे चट्टे लहान,फिकट, आणि फारच थोडे असतात.५४५ केसेस मध्ये हे  चट्टे मांड्या १९%, हात१३%,पाय८%,ढुंगण१८% या प्रमाणात आढळले.

कुष्ठरोगासाठी सद्या डिडीस /डेपसोन –’डायमिनो डायफिनिल सल्फोन ’ या  गोळ्या बरेच दिवस द्याव्या लगतात. दुसरं औषध Refampicine or Clofazimine  ही दोन औषधे लेप्रो (सांसर्गिक रोगासाठी) इन्फेक्शनसाठी असतात. नान लेप्रोसाठी (असांसर्गिक रोगासाठी) देण्याची आवश्यकता नसते. मात्र DDS गोळ्या दोन्ही प्रकारात द्याव्याच लगतात. रुग्ण बरा झाला तरी बरेच दिवस ह्या गोळ्या घ्याव्या लागतात त्यामुळे हा रोग कधीच बरा होत नाही, अशी काहींची गैरसमजूत झालेली असते . मनातली या रोगाबद्दल असलेली भिती आणि गैरसमज काढून टाकून ताबडतॊब उपचार घेणे सुरू करावे अशी कळकळीची विनंती आहे. (संदर्भ:तपस्या–डॉ.सुमती क्षेत्रमाडे)

मृत्यूची चाहूल !

मृत्यूच्या संदर्भात मानवी जीवनात ज्या काही अतर्क्य घटना घडतात याच्यामागे काही शास्त्रीय सत्य आहे का? याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न परामानसशास्त्रज्ञ करत आहेत. फ्राइडने आपल्या मानसशास्त्रात मृत्यूच्या आंतरिक जाणिवेची-प्रेरणेची चर्चा केली आहे.फ्राइडचा शिष्य कार्ल युंगने स्वप्नांचा सूक्ष्म शास्त्रीय अभ्यास केला. त्याच्या मते, स्वप्नातून मानवाच्या मृत्यूविषयक भूमिकेचे दर्शन होते तसेच स्वप्नामधील मानवाच्या जीवनातील प्राचीन काळा- पासून दृढमूल झालेल्या प्रतिमांचे आणि प्रतीकांचे दर्शन घडते.(ref:memories dreams and reflections p.238).मृत्यूची आगाऊ सूचना देणारी काही स्वप्ने युंगने आपल्या आत्मवृत्तात दिली आहेत. असाच प्रकार खाली नमूद केलेल्या घटनेत घडला असेल काय? हा अतींद्रिय अनुभव तर नव्हे?[संदर्भ-मरणात खरोखर जग जगते,बाळ सामंत]
पुण्यातील जर्मन बेकरीमध्ये १४ फेब्रु २०१० रोजी झालेल्या स्फोटात अनेकजण जखमी झाले तर काहीजण मृत्यूमुखी पडले.त्यावर भाष्य करताना योगायोगाच्या गोष्टीचा येथे काही संबंध असेल का? असा प्रश्न उपस्थित झाला. मृतापैकी एक आनिंदयी नावाची एकोणीस वर्षाची फर्ग्युसन महाविद्यालयात शिकणारी मुलगी, जी या स्फोटात मरण पावली, तिला आधी अशी काही दुर्घटना होणार आहे याची पूर्वसूचना किंवा काही संकेत मिळाले असतील की हा निव्वळ योगायोग असावा असे तिच्या मित्र मैत्रिणींना वाटतेय ! त्याची कारणे ही तशीच विचार करायला लावणारी अशीच आहेत.
काव्याच्या अभ्यासाच्या निमित्ताने इंग्रज कवी ब्राऊनिंगची एक कविता वर्गात शिकवली जात असता, या विशितल्या आनिंदयीने “मृत्युची व्याख्या काय ?” असा प्रश्न आपल्या प्राध्यापिकेला नुकताच विचारला होता.या वयात तिनं मृत्यूबाबत एव्हढं चौकस कां असावं ?
दुसरी गोष्ट म्हणजे तिला फोटोग्राफीची आवड हॊती. फिल्म इन्स्टिट्यूट्मधल्या आपल्या मित्रांकडे ती त्यानिमित्ताने जात असे. तेथे एका मित्राच्या विनंतीस मान देऊन तिने एका छोट्या फ़िल्ममधल्या एका दृष्यात नुकताच भाग घेतला होता. त्या दृष्यात एका रेस्टारंटमधल्या टेबलाभोवती ती तिच्या मित्रमैत्रणीसह गप्पा मारत बसली असता समोरच्या दारातून एक सामान्य ग्राहकासारखा दिसणारा दहशतवादी हातात काळी बॅग घेऊन येत असल्याचे दाखवलेले आहे. आणि जर्मन बेकरीमध्ये झालेल्या स्फोटात नेमकं असंच घडल्याचे दिसून आलेय. हा काय प्रकार आहे ? हा योगायोग आहे किंवा काय ? हाच तो प्रश्न ! शास्त्र काय सांगते?
मृत्यूची चाहूल, त्याची जाणिव इतर प्राण्यांना पण होत असते काय? तर याचे उत्तर होय असे द्यावे लागते. सर्वसाधारणपणे प्राणी आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूबाबत बेफिकीर असतात पण त्यांना मृत्यूचे भान मात्र निश्चितच असते असे दिसून येते. माणूस हा सुद्धा एक प्राणीच आहे ,पण स्वकीयांच्या मृत्यूने तो अधिक शोकाकुल होतो, भावविवश होतो. जिवो जिवस्य जिवनम ! या न्यायाने मृत्यूची चाहूल प्राण्यांना अतिशय जलद गतिने होते. एखाद्या ठिकाणी मरणपंथास लागलेल्या प्राण्याची चाहूल गिधाडांना कित्येक तास अगोदर लागते. हे कसे ? प्रत्यक्ष खून किंवा मृत्यू पाहतांना माणसाचा जसा थरकांप होतो तसा वनस्पतींचाही भयाने थरकांप होतो. वनस्पतीं माणसासारख्याच संवेदनशील असतात असे जगदीशचंद्र बसू यानी प्रयोगाने सिद्ध केले आहे.[संदर्भ-मरणात खरोखर जग जगते,बाळ सामंत]
त्सुनामीच्या प्रलयाची जाणीव तेथील आदिवासी,पशू,पक्षी याना अगोदरच आली होती त्यामुळे ते सर्व समुद्र किनार्‍यापासून दूर उंचावर जाऊन थांबले. जे दूर गेले ते सगळे वाचले. आतल्या आवाजाची ज्यानी दखल घेतली ते बचावले,असे म्हंटले तर ते वावगे ठरू नये. थोडक्यात मृत्यू-संकटाची चाहूल,जा्णीव सर्वच प्राणिमात्रांना होत असते पण ते सदैव या संकेताप्रती सजग असतील तर !