Savadhan's Blog


प्रकाशाचा वेग म्हणजेच आत्म्याची सद्गती !

प्रकाशाचा वेग म्हणजेच  वेदांतातील आत्म्याची सद्गती !
१९०५ मध्ये आइन्स्टाईनने त्याचा सिद्धांत जगासमोर मांडला. त्यात त्याने सात तत्त्वांचा उहापोह केला. १) अवकाश व २)समय हे दोन्ही सापेक्ष आहेत. ३)अवकाश त्रिमित नाही. ४) भूत-वर्त-भविष्यकाळातून वेळ एकाच दिशेत वाहात नाही. ५) अवकाश व काळ हे एकमेकाशी अत्यंत किचकटपणे संबंधीत असून ते चतुर्मित अवकाश-काल’ व्यक्त करते ७)वस्तुमान हे उर्जेचे रुप आहे. या तत्त्वांच्या आकलनासाठी त्याने काही गणिती समीकरणे मांडली.त्यात त्याने (अ) वेगाचा वस्तुमानावर परीणाम-जेव्हा निरीक्षकासापेक्ष वस्तु गतिमान असते तेव्हा गतिमान वस्तुचा वेग जसा वाढत जातो तसे त्या वस्तुचे वस्तुमान पण वाढत जाते.मात्र त्या वस्तुस वस्तुमान वाढीची जाणिव नसते. (ब)वेगाचा दृग्गोचरतेवर परीणाम-जेव्हा निरीक्षकासापेक्ष वस्तु गतिमान असते तेव्हा तिच्या वेगाच्या दिशेत ती वस्तु संकोच पावत असल्याचे निरीक्षकास दिसते.मात्र प्रत्यक्ष वस्तुस तिच्या वस्तुमानातील संकोचन जाणवत नाही.(क) वेगाचा कालावर परीणाम-गतिचा परीणाम म्हणून काळ व्यक्त होतो असे आइन्स्टाइनचे म्हणणे होते. वस्तुचा वेग जसा वाढेल तसे कालविस्तार पावल्याचे त्या निरीक्षकास दिसते.परंतु प्रत्यक्षात त्या वस्तुस कालविस्ताराचा अनुभव येत नाही. या तिन्हीच्या समर्थनार्थ त्याने तीन समीकरणे मांडली. जुळयांच्या प्रवासाच्या गोष्टीत या तिसर्याम तत्त्वाचा विचार केलेला आहे. त्यासाठीचे गणिती सूत्र समजून घेतले तर जुळ्यांची गोष्ट समजायला त्याची जास्त चांगली मदत होईल, अन्यथा हे काहीतरी गौडबंगाल आहे असेच वाटेल. वेगाचा कालावर परीणाम काढण्यासाठी आइन्स्टाइनने दिलेले सूत्र असे आहे. {सा=का वर्गमूळ [१-(व*व) / (प्र*प्र)] }. या सूत्रात सा=सापेक्ष काळ, का= पृथ्विवर लोटलेला काळ, व=वस्तुचा वेग, आणि प्र=प्रकाशाचा वेग असे गृहित धरलेले आहे. आता या ठिकाणी जेव्हा वस्तुचा वेग प्रकाशाच्या वेगाबरोबर होतो तेव्हा तेव्हा सापेक्ष काळ शून्य होतो. यावरून जेव्हा एखादी वस्तु किंवा व्यक्ति प्रकाश वेगाने प्रवास करेल तेव्हा ती अमर हॊईल,अविनाशी हॊईल, नित्य हॊईल.हिच ती अद्वैत वेदांतातील सद्गती होय. म्हणूनच मृत व्यक्तिच्या आत्म्यास सदगती लाभो ! अशी प्रार्थना हिंदू धर्मीय लोक करतात. इतकेच नव्हे तर मराठीत “थांबला तो संपला” अशी म्हण आहे. माझ्या मते “सतत गतिमान राहणेच श्रेयस्कर” हे जनमानसावर बिंबवण्यासाठीच ही म्हण पडली असावी. “मृतात्म्यास शांती लाभो” हे चक्क इंग्रजीतील “मे सोल रेस्ट इन पीस” चे भाषांतर जे हिंदू धर्मीय मृत व्यक्तीबाबत संबोधणे सर्वथा अयोग्य होय.पण जनसामान्यांना हे कोण सांगणार ?
आता आपण जुळ्याच्या प्रवासाकडे वळूया. एक जुळे समजा वयाच्या १० व्या वर्षी प्रवासास निघाले. एकाने पृथ्वीवर प्रवास करायचा आणि दुसर्यााने अवकाश यानाने अवकाशप्रवास करावयाचा असे ठरवले. समजा अवकाश यानाचा वेग जवळजवळ प्रकाशाच्या वेगाइतका म्हणजे त्याच्या ९०% इतका आहे. आता असे समजा कि पृथ्विवरील ६० वर्षे(का) इतका काळ लोटल्यावर अवकाशप्रवासी पृथ्वीवर आपल्या भावास भेटण्यासाठी परतला. पृथ्वीवरील त्याचा भाऊ नुकतीच त्याची तिशी पार केलेल्या अवकाशप्रवाशास पाहून अचंबित झाला.आपण सत्तरी पार केली तरी माझा जुळा भाऊ तीस-पस्तीसचाच कसा ? असा प्रश्न त्याला पडला असणार नाही का?
हे उदाहण “ट्विन पॅराडॉक्स” म्हणून प्रसिद्ध आहे. आता या उदाहरणात सा=सापेक्ष काळ किती असावा ते शोधावयाचे आहे. का=६० वर्षे हा पृथ्वीवर लोटलेला काळ  दिलेला आहे.वस्तुचा वेग प्रकाशाच्या वेगाच्या ९०/१०० दिलेला आहे. म्हणजेच व=०.९प्र. आता या किमती सा=६० वर्गंमूळ{१-[(०.९प्र) (०.९प्र)] / (प्र*प्र.) } या सूत्रात घातल्यास सा=[६० वर्गमूळ {१-०.८१}]=[६० वर्गमूळ{१९/१००}]=[६वर्गमूळ{१९}]=२६.१वर्षे इतका सापेक्ष काळ आला.अवकाश प्रवासास तो निघाला तेव्हा त्याचे वय १० वर्षे होते,त्यात सापेक्ष काळ मिळवून अवकाश प्रवाशाचे पृथ्वीवर परतल्यावर वय=१०+२६=३६ वर्षे इतके येते.म्हणजे पृथ्वीवाशी ७० वर्षाचा म्हातारा तर अवकाश प्रवासी ऐन तारूण्यात ३६ वर्षे वयाचा ! आहे का नाही विरोधाभास !
तर असा हा प्रकार आहे.वेगाचा कालावर हा असा परीणाम होतो आणि ते गणिताने असे सिद्ध होते.मला हे एवढेच समजले आहे. तसं हे सारं अनाकलनिय असेच आहे !

Advertisements

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s


%d bloggers like this: