प्लेसबो प्रतिसाद

प्लेसबो प्रतिसाद
”आपोआप” आणि ”आपल्या नकळत मिळणारा”शरीराचा प्रतिसाद ज्यावर आपला अजिबात ताबा नसतो किंवा त्या प्रतिसादाविषयी निश्चितपणे असं काहीही सांगता येत नसते त्यांना ’प्लेसबो प्रतिसाद’ म्हणून संबोधले जाते.अशा प्रकारच्या प्रतिसादाचा आधुनिक (मेडिकल) वैद्यकीय शास्त्रात जाणीवपूर्वक अभ्यास करण्यात आला. मेंदूच्या उपजत प्रणालीत, स्मरणमंजूषेत आणि काल्पनिक गोष्टीत या प्लेसबो प्रतिसादाचा अत्यंत गुंतागुंतीचा संपर्क होत असल्याचे दिसून आले.”प्लेसबो-प्रतिसाद” हा वरवर पाहता सर्व रोगोपचारांच्या परीणामांचा अत्यंत गुंतागुंतीचा असा भाग असतो आणि तो ’प्लेसबो प्रतिसाद’ स्वतःच्या स्वतंत्र रोगचिकित्सेचं प्रदर्शन करत असतो.
” प्लेसबो प्रतिसाद” आणि ”आपल्या नकळत बरे होण्याची शक्ती” हे दोन्ही ही त्यांना स्वतःसाठी आवश्यक असणार्‍या मूलभूत घटकांची तपासणी करत असतात. ”प्लेसबो प्रतिसाद” ही काही एखादी गोळी नसते तर ती एक सुप्त प्रक्रिया असते. ही सुप्तप्रक्रिया त्या रुग्णाचा त्याच्या डॉक्टरावर असलेल्या गाढ विश्वासामधून सुरू होऊन त्याच्या ”रोगप्रतिकारक यंत्रणेपर्यंत” आणि ” नकळत बरे होण्याच्या शक्ती प्रणालीपर्यंत” अत्यंत कार्यक्षमतेने कार्यरत असते. रुग्णामधील ही प्रक्रिया त्याला दिलेल्या औषधात असलेल्या गुणधर्मामुळे कार्यरत झालेली नसते तर त्या रुग्णाच्याच शरीराने निर्मिलेल्या सर्वोत्कृष्ठ आणि परीणामकारक अशा रोगप्रतिकारक सुप्त द्रव्यामुळे सुरु झालेली असते.
”बरे हॊणे” याचा अर्थच मुळी ”संपूर्ण सुदृढ होणे”, ”बरे होणे” म्हणजे शरीराच्या भागात जी काही उणीव निर्माण झाली असेल ती आपोआप भरून येणे. म्हणजे असं की एखाद्यास फुफ्फुसाचा कर्करोग झाला असेल तर डॉक्टर ती फुफ्फुस-गांठ संपूर्ण काढून टाकून त्यास रोगमुक्त करेल,पण त्यामुळे त्यास श्वासोच्छ्वासास पुर्वीप्रमाणेच सुलभ वाटेल असं नव्हे. म्हणजेच तो सुदृढ झाला असे म्हणता येणार नाही. डॉक्टर रुग्णास रोगमुक्त करतो तर निसर्ग रुग्णास संपूर्ण सुदृढ करतो.
उत्स्फुर्त आणि नैसर्गिकरीत्या बरे हॊण्याच्या प्रक्रियेत १)पेशी अंतर्गत आपोआप जनुक-दुरुस्ती २) पेशीची रोगप्रतिकारयंत्रणा कार्यरत होणे, ३)रक्त गोठणे,४) जखमा भरून येणे, ५) उलटी,खोकला,जुलाब याद्वारे संसर्गजन्य आणि घातक द्रव्ये शरीरातून बाहेर पडणे इ.प्रक्रियांचा समावेश होतो.
रोगोपचाराशी संबंधीत डॉक्टरच्या वर्तनामुळे रुग्णाच्या प्लेसबो परीणामांचे संवर्धन होऊ शकते. जसे-१) डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यामधील असमान उत्साहवर्धक प्रेरणास्रोत २) शारिरीक जवळीक-स्नेहार्द्र भाव ३) रुग्णावर लक्ष ठेवणे ४) रुग्णाचे म्हणणे काळजीपूर्वक ऐकण्याचे कसब असणे ५) रुग्णाप्रति डॉक्टरचा जिव्हाळ्याचा नेत्रसंकेत ६) हळूवार स्पर्श ७) रुग्णाशी सुसंवादाची रीत ८) हसतमुखाने रुग्णाचे स्वागत इ. अशा बाबीना प्लेसबोप्रतिसादात खूपच महत्व असते.
आणि म्हणूनच अनेक रूग्ण मिथ्या औषधोपचारात स्वाभाविकपणे आपोआप शरीरांतर्गत सुप्तप्रक्रियेने यथावकाश आश्चर्यकारकपणे संपूर्ण बरे झालेले दिसून येतात.

(संदर्भ:-The placebo response and the powers of unconscious healing- Dr.Richard Kradin)